การใช้คำให้เกิดภาพพจน์กับวรรณคดีไทย

ความสำคัญและความเป็นมาของการใช้ภาพพจน์ในวรรณคดีไทย

การใช้คำให้เกิดภาพพจน์ (Figures of Speech) ไม่ใช่เพียงการตกแต่งถ้อยคำให้ไพเราะ แต่เป็น "หัวใจ" ของการสร้างรสแห่งวรรณคดี โดยมีที่มาและความสำคัญดังนี้

1. ความสำคัญ (Significance)

สร้างจินตภาพ (Imagery): ช่วยให้ผู้อ่านเห็นภาพเหตุการณ์ ตัวละคร หรือทัศนียภาพชัดเจนราวกับตาเห็น (มโนภาพ) โดยไม่ต้องอธิบายยืดยาว
สื่ออารมณ์ที่ลึกซึ้ง: บางความรู้สึก เช่น ความรักที่มากล้น หรือความเศร้าที่เจียนตาย คำพูดปกติสื่อสารได้ไม่ถึงกึ๋น ภาพพจน์จะช่วยขยี้อารมณ์ให้ผู้อ่านสะเทือนใจตาม
สะท้อนภูมิปัญญาทางภาษา: แสดงถึงความเก่งกาจของกวีในการเลือกใช้คำเปรียบเทียบที่คมคาย แยบคาย และมีชั้นเชิง
สร้างเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรม: ภาพพจน์ไทยมักหยิบยกสิ่งใกล้ตัว เช่น ธรรมชาติ (ฝน, ดอกไม้, สัตว์) หรือวิถีชีวิตมาเปรียบเปรย ทำให้วรรณคดีมีกลิ่นอายแบบไทย

2. ความเป็นมา (Background)

รากฐานจากคัมภีร์พระธรรมศาสตร์และวรรณคดีบาลี-สันสกฤต: ไทยรับอิทธิพลการแต่งคำประพันธ์มาจากอินเดีย โดยเฉพาะตำรา "กาวยะ" ที่เน้นเรื่องการใช้โวหารและการสร้างรส (Rasa)
วิวัฒนาการจากมุขปาฐะสู่ลายลักษณ์: เริ่มจากการร้องรำทำเพลงในอดีตที่ต้องใช้คำเปรียบเทียบให้คนฟังเข้าใจง่ายและเห็นภาพตาม จนพัฒนามาเป็นงานเขียนที่วิจิตรบรรจงในสมัยอยุธยาและรัตนโกสินทร์
ความผูกพันกับธรรมชาติ: เนื่องจากสังคมไทยสมัยก่อนอยู่กับป่า เขา และน้ำ กวีจึงมักใช้สิ่งเหล่านี้มาสร้างภาพพจน์ เช่น เปรียบความงามของผู้หญิงกับนางฟ้า หรือเปรียบความโกรธกับไฟบรรลัยกัลป์
อิทธิพลของความเชื่อและศาสนา: การใช้ภาพพจน์ในวรรณคดีไทยมักสอดแทรกเรื่องบุญกรรม นรก-สวรรค์ และไตรภูมิ ทำให้ภาพพจน์มีความอลังการและเหนือจริง (เช่น อติพจน์)

อติพจน์ (Hyperbole)

อติพจน์ หรือ อธิพจน์ คือ การเปรียบเทียบโดยการกล่าวข้อความที่เกินจริง มักเปรียบเทียบในเรื่องปริมาณว่ามีมากเหลือเกิน มีเจตนาเน้นข้อความที่กล่าวมานั้นให้มีน้ำหนักมากยิ่งขึ้น

ตัออย่างเช่น

ร้อนตับแตก, เหนื่อยสายตัวแทบขาด, รักคุณเท่าฟ้า, มารอตั้งโกฏิปีแล้ว

เรียมร่ำน้ำเนตรถ้วม ถึงพรหม

พาเทพเจ้าจ่อมจม ชีพม้วย

พระสุเมรุเปื่อยเป็นตม ทบท่าวลงนา

หากอกนิฏฐ์พรหมฉ้วย พี่ไว้จึงคง

(ศรีปราชญ์)

ทำไมน่ารักขนาดนั้น เธอหลุดจากฝันมาหรือไง

นี่แหละที่หามานาน ประมาณอย่างนี้แหละโดนใจ

ไม่คิดว่าจะมาเจอะแถวนี้ พึ่งหล่นจากฟ้าหรือไงนะ

หล่นใส่ใจฉันเข้าพอดี จะมองมุมไหนก็โดน

ไม่ธรรมดาอย่างนี้ ไม่ค่อนมี อย่างนี้พึ่งลงมาชัด ๆ เลย

(นางฟ้า - ดิว The Star 5)

อติพจน์

เป็นการบรรยายหรือพรรณนาที่เกินจริง จึงไม่อาจนำข้อเท็จจริงไปจับ เพราะกวีมุ่งกล่าว เพื่อเน้นข้อความที่กล่าว ให้มีน้ำหนักยิ่งขึ้นและแสดงอารมณ์ที่ลึกซึ้งกว่าปกติ เพื่อสร้างอารมณ์ สะเทือนใจแก่ผู้อ่าน ผู้ดู ผู้ฟัง ดังปรากฏ ในวรรณคดีเรื่องต่าง ๆ ต่อไปนี้

ตัวอย่าง

อติพจน์ หรือกล่าวเกินจริงใน โคลงนิราศนรินทร์ มีความว่า ความรักของกวีไม่มีวันจืด จาง แม้ทุกสิ่งรวมทั้ง โลกนี้ทุกอย่างจะสูญสลายไปหมด ดังความว่า

เอียงอกเทออกอ้าง อวดองค์ อรเอย

เมรุชุบสมุทรดินลง เลขแต้ม

อากาศจักจารผจง จารึก พอฤา

โฉมแม่หยาดฟ้าแย้ม อยู่ร้อนฤาเห็น

ตราบขุนคิริข้น ขาดสลาย แลแม่

รักบ่หายตราบหาย หกฟ้า

สุริยจันทรขจาย จากโลก ไปฤา

ไฟแล่นล้างสี่หล้า ห่อนล้างอาลัย

( นายนรินทร์ธิเบศร์ ( อิน )

อติพจน์ หรือกล่าวเกินจริง ในลิลิตพระลอ ซึ่งกล่าวพรรณนาความเศร้าโศกของประชาราษฎร์เมื่อรู้ข่าวการ สิ้นพระชนม์ของพระลอ พระเพื่อน พระแพง ว่ามีมากมาย ดังนั้นในทุก ๆ ที่ “ แลแห่งใดเห็นน้ำ ย่อมน้ำตาคน “

เสียงไห้ทุกราษฎร์ไห้ ทุกเรือน

อกแผ่นดินดูเหมือน จักขว้ำ

บเห็นตะวันเดือน ดาวมือ มัวนา

แลแห่งใดเห็นน้ำ ย่อมน้ำตาคน

อติพจน์ หรือกล่าวเกินจริง ในบทกาพย์โขน ตอนกาพย์นางลอย พรรณนาถึงความรักที่พระรามมีต่อสีดา รวมทั้งพรรณนาถึงความเป็นเลิศด้านความงามของนาง ซึ่งมิอาจอจาหาได้อีกแล้ว เมื่อนางสูญสิ้นไป แต่พระรามอาจจะหา “ วิเชียรเท่าคีรี “ หรือ “ ดวงพระสุรีย์ศรี “ เป็นได้

มาดแม้นจะหาดวง วิเชียรช่วงเท่าคีรี

หาดวงพระสุรีย์ศรี ก็จะได้ดุจดังใจ

จะหาโฉมให้เหมือนนุช จนสุดฟ้าสุราลัย

ตายแล้วและเกิดใหม่ ไม่ได้เหมือนเจ้านฤมล

อติพจน์ หรือกล่าวเกินจริง ในมัทนะพาธา มีเนื้อความในการพรรณนาความรักอันมากมายที่ ท้าวชัยเสนมีต่อนางมัทนา

ผิวะอายุจะยืน ศตะพรรษะฤกว่า

ก็จะรักมัทนา บ่มิหย่อนฤดิหรรษ์

นัยนาก็จะชม วธุต่างมณิพรรณ์

และจะสูดสุวคันธ์ รสต่างสุผกา

ผิวจะตื่นก็จะดู ยุวดีสิริมา

ผิวะหลับฤก็ข้า จะสุบินฤดิเพลิน

( พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว )

ตัวอย่างของคำที่มีลักษณะเป็นแบบอติพจน์ เช่น ร้อนแทบสุก , เหนื่อยสายตัวแทบขาด , เสียงเท่าฟ้า หน้าเท่ากลอง , คอยสักอกใจเดียว

อุปมา (Simile)

อุปมา คือ การเปรียบสิ่งหนึ่งเป็นอีกสิ่งหนึ่งเพื่อสื่อความหมายว่าสองสิ่งมีความคล้ายกัน โดยใช้คำเชื่อมเหล่านี้ “เหมือน ราว ราวกับ ดุจ ประดุจ เปรียบ ดัง ดั่ง เฉก เช่น เพียง เพี้ยง ประหนึ่ง อย่าง ถนัด กล เล่ห์ ปาน พ่าง เสมือน เสมอ ฯลฯ”

ตัวอย่างเช่น

ไม่คลาดเคลื่อนเหมือนองค์พระทรงเดช แต่ดวงเนตรแดงดูดังสุรีย์ฉาย

ทรงกำลังดังพระยาคชาพลาย มีเขี้ยวคล้ายชนนีมีศักดา

(พระอภัยมณี ตอน หนีนางผีเสื้อ)

พิศฟันรันเรียบเรียบ เป็นระเบียบเปรียบแสงนิล

พาทีพี่ได้ยิน ลิ้นกระด้างช่างเจรจาฯ

(กาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศก)

รูปดังองค์อินทร์ หยาดฟ้ามาสู่ดิน โสภินดังเดือนดวง

(ยอยศพระลอ - ชินกร ไกรลาศ)

แกลองมองในตาเขา

ถ้ามีสายตาแบบเดียวกับฉันที่มองแกตลอดมา

ก็แปลว่ารักหมดหัวใจ

(ดูดี - Polycat)

ข้อสังเกต

1.อุปมาจะต้องแสดงการเปรียบเหมือน ถ้ามีความหมายว่า เหมือนจริง จะไม่ใช่อุปมา เช่น เธอเหมือนแม่มาก เช่นนี้จะไม่ถือว่าเป็นอุปมา

2.“ดัง” ที่แสดงอุปมา จะต้องใช้ความหมายว่าเปรียบเหมือน เช่น เธองามดังนางอัปสร ถ้ามีความหมายว่า เสียงดัง เช่น ดังตรลบโลกแล้ หมายถึง เสียงดังไปทั่วโลก เช่นนี้จะไม่ถือว่าเป็นอุปมา แต่เป็นอติพจน์ (กล่าวเกินจริง)

อุปลักษณ์ (Metaphor)

อุปลักษณ์ คือ การเปรียบเทียบสิ่งหนึ่งเป็นอีกสิ่งหนึ่ง มักใช้คำว่า “คือ” “เท่า” และ “เป็น”

ตัวอย่างเช่น

อันเทวัญนั้นคือมัจจุราช จะหมายมาดเอาชีวิตริศยา

แล้วเสแสร้งแกล้งทำบีบน้ำตา อนิจจาใจหายเจียวสายใจ

(พระอภัยมณี)

ความรู้คู่เปรียบด้วย กำลัง กายแฮ

สุจริตคือเกราะบัง ศาสตร์พ้อง

ปัญญาประดุจดัง อาวุธ

สติต่างโล่ป้อง อาจแกล้วกลางสนาม

(พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว)

หมายเหตุ

1.บางครั้งอุปลักษณ์อาจจะเป็นการเปรียบเทียบโดยนัย ไม่กล่าวเปรียบตรง ๆ (ไม่มีคำเชื่อม “เป็น” หรือ “คือ” ให้เป็นที่สังเกต) แต่ผู้อ่านจะเข้าใจได้ด้วยการตีความจากข้อความหรือบทประพันธ์

ตัวอย่างเช่น

หิ่งห้อยจะแข่งสุริยะไหน จะมิน่าชิวาลาญ

(สามัคคีเภทคำฉันท์ - ชิต บุรทัต)

จากบทประพันธ์ข้างต้นผู้อ่านจะเข้าใจได้ว่า คำว่า “หิ่งห้อย” นี้ผู้แต่งใช้เป็นสื่อแทนผู้ที่มีกำลังน้อยส่วนคำว่า “สุริยะ” ใช้เป็นสื่อแทนผู้ที่มีกำลัง อำนาจ หรืออิทธิพลมากกว่า

2.การใช้คำว่า “คือ, เท่า, เป็น” แสดงอุปลักษณ์ ต้องมีความหมายว่าเปรียบเป็น ถ้าแสดงสภาพความเป็นจริงจะไม่ถือว่าเป็นอุปลักษณ์ เช่น น้ำเป็นของเหลว น้าคือน้องชายหรือน้องสาวของแม่